Formele afhankelijkheidsrelatie
Veel mensen voelen dat er iets niet klopt bij een lening van de bank, maar kunnen moeilijk uitleggen wat precies. Toch is het patroon duidelijk. Betaal je eerder af dan afgesproken, dan betaal je een boete. Betaal je te laat, dan betaal je rente en een boete. Doe je alles precies goed, dan betaal je gewoon rente en krijg je niets extra’s. Wat je ook doet, het voordeel ligt bijna altijd bij de bank.
Dit is geen toeval. Dit is het gevolg van wat je een formele afhankelijkheidsrelatie kunt noemen.
Een formele afhankelijkheidsrelatie betekent in gewone woorden het volgende: je hebt iets nodig, in dit geval geld, en de ander bepaalt vrijwel alle regels. Officieel heb je een keuze, maar in de praktijk nauwelijks. Zonder akkoord krijg je geen lening. Die afhankelijkheid wordt vastgelegd in contracten en algemene voorwaarden. Daarom noemen we het ook een geformaliseerde afhankelijkheidsrelatie: de ongelijkheid staat zwart op wit.
Lijdt de Bank schade?
Banken zeggen dat ze schade lijden als iemand een lening eerder aflost. Ze zeggen dat ze dan rente mislopen. Maar verwachte winst is geen recht. Het is een verwachting van een ondernemer. En wie onderneemt, neemt ook risico. Als een bank haar geld eerder terugkrijgt, kan zij het opnieuw uitlenen en meteen weer verdienen. Er is dus geen echte schade, maar vooral de wens om een verwachte winst veilig te stellen.
Bij te late betaling gebeurt iets anders. Dan betaalt de klant rente, een boete en soms extra kosten. Dat betekent dat één probleem meerdere keren wordt bestraft. Tegelijkertijd zijn deze risico’s al meegenomen in de rente die iedereen betaalt. Goed gedrag wordt niet beloond, fouten worden zwaar afgestraft. Dat laat zien dat het systeem vooral draait om controle, niet om samenwerking.
“Het staat in het contract”
Vaak wordt dit alles verdedigd met de zin: “Het staat in het contract.” Maar het recht is geen natuurwet. Het is door mensen gemaakt en werkt alleen zolang het als redelijk wordt gezien. Dat iets juridisch is vastgelegd, betekent niet automatisch dat het ook eerlijk is. Wanneer regels vooral worden gebruikt om winst te beschermen en risico’s bij één partij neer te leggen, verliest het recht zijn morele kracht.
De zwakke positie van de Bank
Juist daar zit de zwakte van dit systeem. Een systeem dat alleen werkt als mensen het niet ter discussie stellen, is geen sterk systeem. Het bestaat bij de gratie van acceptatie en stilte.
Een lening zou bedoeld moeten zijn om mensen vooruit te helpen, niet om hen vast te zetten in een afhankelijke positie. Wie begrijpt wat een formele afhankelijkheidsrelatie is, ziet zichzelf niet langer als iemand die dankbaar moet zijn, maar als een volwaardige contractpartij. En een volwaardige contractpartij mag vragen stellen, voorwaarden bespreken en grenzen aangeven.
Dat besef alleen al verandert de verhouding tussen bank en klant. U als klant heeft alle recht om vragen te stellen en te onderhandelen als gelijkwaaridge partij. U bent helemaal niet verplicht om akkoord te gaan met alle bedingen in het contract.
Rumi Knoppel
Indien u begeleiding behoeft bij de onderhandelingen met de bank en/of het doornemen van uw contract voor advies, kunt u gerust mailen naar info@rkmediation.org